Βυζαντινή αρχιτεκτονική, αγροτική παραγωγή και ιστορίες εξωστρέφειας και εμπορίου, oι πραματευτάδες της Σιάτιστας, οι ναοί και τα ασκηταριά των Σερβίων, οι αποκριάτικοι φανοί, η ποντιακή και η μικρασιάτικη γαστρονομική παράδοση δημιουργούν μια πλούσια ταξιδιωτική εμπειρία στην πρωτεύουσας της Δυτικής Μακεδονίας.
Η Κοζάνη εκτός από πλούσιο παρελθόν είναι μια πόλη και με δυναμικό παρόν. Βρίσκεται σε στρατηγικό σημείο και λειτουργεί ως συγκοινωνιακός κόμβος της Μακεδονίας προς τη Θεσσαλία και την Ήπειρο. Χτισμένη σε υψόμετρο 720 μ. στις πλαγιές του Βερμίου, αντικρίζει από τη νότια πλευρά της την κοιλάδα του Αλιάκμονα. Ανάμεσα στα τοπόσημα της πόλης συγκαταλέγονται η Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη, η οποία περιλαμβάνει συλλογές χειρογράφων, παλαιών εντύπων, τοπικού ιστορικού αρχείου, χαρτών κ.ά., και ο μητροπολιτικός ναός του πολιούχου Αγίου Νικολάου. Ξεχωρίζει, επίσης, το τριπλό Ιστορικό-Λαογραφικό και Φυσικής Ιστορίας Μουσείο Κοζάνης (mouseio-kozanis.gr) με μοναδικά εκθέματα, βιτρό από παλιά αρχοντικά, φορεσιές, κεντήματα, πλεκτά και αναπαραστάσεις οντάδων.
Μια βόλτα στους δρόμους και τα στενά της Κοζάνης θα σας αποκαλύψει έναν τόπο όπου επιβιώνει η αρχιτεκτονική του παρελθόντος, μέσα από εμβληματικά διατηρητέα κτίρια, όπως αυτό της Εθνικής Τράπεζας. Όσοι αγαπάτε το σινεμά περάστε από τον κινηματογράφο Ολύμπιον (cineolympion.gr). Ξεκίνησε να λειτουργεί τη δεκαετία του 1950, προβάλλοντας ταινίες της Φίνος Φιλμ, και συνεχίζει να αποτελεί σταθερά στα πολιτιστικά δρώμενα της πόλης.
Εκτός πόλης
• Ανάμεσα στον Αλιάκμονα και τα Πιέρια βρίσκεται το Βελβεντό, μια ιστορική κωμόπολη της Μακεδονίας, από την οποία κατάγονται προσωπικότητες όπως οι σύντροφοι του Ρήγα, Παναγιώτης και Ιωάννης Εμμανουήλ, ο αρχιτέκτονας-πολεοδόμος Σταμάτης Κλεάνθης, μακεδονομάχοι και πολιτικοί. Ιδιαίτερο δείγμα βυζαντινής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής είναι το εκκλησάκι του Αγίου Μηνά, του 12ου αιώνα, στην είσοδο της πόλης, ενώ ξεχωρίζουν το παλιό αρρεναγωγείο, τα αρχοντικά και τα νεοκλασικά. Μη φύγετε από την πόλη χωρίς να περάσετε από το αρτοποιείο Σιόμου. Δοκιμάστε ψωμί με φρούτα, πίτες και άλλα χειροποίητα. Σε κοντινή απόσταση από το Βελβεντό βρίσκονται οι καταρράκτες Σκεπασμένου.
• Τόπος με τεράστια ιστορία, τα Σέρβια, στα νοτιοδυτικά του Βελβεντού, φημίζονταν για τη σπουδαία οχύρωσή τους, το κάστρο και τους πύργους. Το μεγαλείο και η δύναμη της πόλης αποτυπώνεται στα απομεινάρια της βασιλικής των Κατηχουμένων, που χρονολογείται γύρω στο 1000 και λειτουργούσε ως επισκοπικός ναός. Σπαράγματα από ασκηταριά, ναούς και βυζαντινές εκκλησίες συνθέτουν, επίσης, το σκηνικό μιας περιοχής. Στο σήμερα, ο δραστήριος σύλλογος γυναικών «Η Εστία» συμμετέχει στη συγκομιδή τσάπουρνων (μύρτιλλα) για την παραγωγή λικέρ, διοργανώνει μαθήματα πλεξίματος-κεντήματος, αλλά και εκδρομές. Εξίσου σημαντικό παρελθόν έχει και η Αιανή, η ιστορική έδρα του Δήμου Κοζάνης, που παίρνει το όνομά της από αρχαία πόλη της Μακεδονίας και διαθέτει Αρχαιολογικό Μουσείο με πλούσιες συλλογές, κεφαλές και ανάγλυφα θεοτήτων, κεραμικά και αγγεία.
• Πόλη της μεταβυζαντινής εποχής, χτισμένη σε πλαγιά του Άσκιου (Σινιάτσικου) πάνω από την κοιλάδα του Αλιάκμονα, σε υψόμετρο 920 μ., η Σιάτιστα αναπτύχθηκε χάρη στο εμπόριο. Οι εισαγωγές-εξαγωγές δερμάτων, κρόκου, γουναρικών, βαμβακιού, μεταξωτών, κοσμημάτων και πολύτιμων λίθων ανάμεσα στη Σιάτιστα και τη Βενετία, την Τεργέστη, το Βουκουρέστι, το Βελιγράδι και τη Βιέννη την κατέστησαν εμπορικό κέντρο της Μακεδονίας, τους δε Σιατιστινούς πραματευτάδες μια ισχυρή τάξη του τόπου. Κάντε μια βόλτα στη Άνω και την Κάτω Σιάτιστα, θαυμάστε τα μοναδικά αρχοντικά της (Μανούση, Νεραντζόπουλου, Μαλιόγκα-Αργυριάδη) και δοκιμάστε το εκλεκτό λιαστό κρασί (ΠΓΕ Σιάτιστα) στα επισκέψιμα οινοποιεία της.
Κρόκος, «το χρυσάφι της γης»
Ο μύθος γύρω από το φυτό του κρόκου θέλει τον Ερμή να σκοτώνει κατά λάθος τον θνητό φίλο του Κρόκο κι έπειτα να του χαρίζει την αθανασία, μεταμορφώνοντας το σώμα του σε ένα μοβ λουλούδι, το δε αίμα του σε κόκκινα στίγματα.
Οι κάτοικοι των χωριών Κρόκος, Άνω και Κάτω Κώμη, Αιανή, Καισαρειά ασχολούνται με τη συστηματική καλλιέργεια του κρόκου και ετήσια παραγωγή γύρω στους τρεις με τέσσερις χιλιάδες τόνους. Το φυτό Crocus Sativus Linneaus, ή αλλιώς ελληνικό σαφράν, βγάζει ένα άνθος υψηλής φαρμακευτικής και γαστρονομικής αξίας που συλλέγεται την περίοδο Οκτωβρίου-Νοεμβρίου. Από το 1971 λειτουργεί ο Αναγκαστικός Συνεταιρισμός Κροκοπαραγωγών Κοζάνης, με περίπου 1.000 μέλη, που έχει το αποκλειστικό δικαίωμα συλλογής, συσκευασίας και διακίνησης του κρόκου Κοζάνης. Στα προϊόντα του συγκαταλέγονται στίγματα βιολογικού κόκκινου κρόκου και κρόκος σε σκόνη.
Κοζανίτικη αποκριά
Οι γιορτές του καρναβαλιού στην Κοζάνη έχουν κέφι, ζωντάνια και πολλά έθιμα, κάποια με παγανιστικές ρίζες. Το πιο διαδεδομένο από αυτά είναι οι Φανοί, δηλαδή φωτιές που ανάβουν σε κεντρικά σημεία της πόλης και γύρω τους συγκεντρώνεται ο κόσμος –ντόπιοι και επισκέπτες–, για να χορέψει και να τραγουδήσει. Ποντιακές βραδιές και μικρασιάτικα γλέντια, αυθορμητισμός, εντοπιότητα και κοινωνική ανοχή στην υπερβολή προσφέρουν μια ανεπανάληπτη εμπειρία σε όσους βρεθούν εκείνες τις μέρες στην πόλη.
Γαστρονομικές εμπειρίες
Οι λάτρεις της γαστρονομίας θα ενθουσιαστείτε με την τοπική κουζίνα, αγροτική και αστική, με επιρροές από τη Μικρασία και τον Πόντο. Δοκιμάστε γιαπράκια, δηλαδή λαχανοντολμάδες από άσπρο λάχανο με ρύζι, κιμά και μοσχοπίπερο. Ένα φαγητό που παλιά σερβιριζόταν στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι, πλέον όμως έχει μπει στην εστιατορική καθημερινότητα της πόλης. Αξίζει η πρασοτηγανιά, η γκιζλεμόπιτα με κιμά, πράσα και χυλοπίτες, τα μπουμπάρια με πολύ δυόσμο, οι διάσημες πίτες κιχί γεμιστές με φέτα, η σούπα τιρατόρι και ο δυσεύρετος, στις μέρες μας, καπαμάς με δαμάσκηνα ή κυδώνια. Η κοζανίτικη ζαχαροπλαστική είναι εξίσου πλούσια, με κουραμπιέδες σιροπιαστούς (όχι με άχνη), χειμωνιάτικο ξιάφι (κομπόστα με αποξηραμένα φρούτα), λουκουμάδες Βελβεντού, κ.ά.
